1971’de Stanford Üniversitesi’nde psikolog Philip Zimbardo tarafından gerçekleştirilen deneyde, üniversite öğrencileri rastgele gardiyan ve mahkûm rollerine ayrılmıştı. İki hafta sürmesi planlanan çalışma, gardiyanların giderek sertleşen davranışları ve bazı katılımcıların yaşadığı ciddi psikolojik sıkıntılar nedeniyle altıncı günde durdurulmuştu.
Katılımcıların korunması ve araştırmacının aynı zamanda hapishane yöneticisi rolünü üstlenmesi gibi nedenlerle eleştirilen deney, bugün psikoloji tarihinin önemli etik tartışmalarından biri olarak kabul ediliyor.
The New Stanford Prison Experiment adlı yapımda farklı geçmişlere sahip 30 kişi, ABD’nin Georgia eyaletindeki Cherokee County Yetişkin Gözaltı Merkezi’nin kullanılmayan bir bölümünde iki hafta boyunca kaldı. Katılımcıların 22’si mahkûm, sekizi gardiyan rolünü üstlendi.
Variety’ye konuşan yürütücü yapımcılar Jane Lipsitz ve Dan Cutforth, katılımcıların cezaevine getirildiklerinde faal bölümdeki gerçek tutukluların seslerini duyduklarını belirtti. Yapımcılara göre bu durum, deneyin ilk anlarından itibaren psikolojik baskıyı artırdı.
Toplam altı kişi, deneyin kendileri için fazla yoğun hale gelmesi nedeniyle programdan ayrıldı.
Yapımcıların aktardığına göre deneyin altıncı gününde gardiyan gruplarından biri, olası bir isyanı engellemek için diğer gardiyanların bile aşırı bulduğu bir cezalandırma yöntemine başvurdu. Yaşananların ardından katılımcılar arasındaki gerilim arttı ve yapım ekibi, güç ilişkilerini değiştirmek amacıyla gardiyan ve mahkûm rollerini değiştirdi.
Yapımcı Jane Lipsitz, deney boyunca endişe verici anlar yaşandığını ancak fiziksel şiddetten çok duygusal gerilimin öne çıktığını söyledi. Yapım ekibine göre gerçek cezaevi görevlilerinin müdahalesini gerektiren bir olay yaşanmadı.
1971’deki deneyin yarattığı etik tartışmalar nedeniyle yeni yapımda katılımcılar psikolojik değerlendirmelerden ve geçmiş kontrollerinden geçirildi. Sağlık görevlileri ile psikologlar 24 saat hazır bulundu.
Katılımcılara deneyden ayrılmak veya terapistle görüşmek istediklerinde kullanabilecekleri bir güvenlik kelimesi de verildi: “Pineapple” (ananas). Deney, aralarında davranış bilimcilerin ve eski bir federal cezaevi görevlisinin de bulunduğu bir uzman heyeti tarafından izlendi.
Lipsitz, deney sırasında bazı anlarda çalışmanın yine altıncı günde sona ermesinden endişe ettiklerini belirtti. Yapımcılar, programın güç ve otoritenin insan davranışları üzerindeki etkisine ilişkin yeni tartışmalar başlatmasını bekliyor.
The New Stanford Prison Experiment, 21 Ekim’de Netflix’te yayımlanacak.
