Kaynak, Costas METAXAKIS / AFP via Getty Images
Türkiye, Yunanistan ve Fransa arasında aylardır süren müzakereler neticesinde Girit adasından Kıbrıs Cumhuriyeti'ne denizaltından döşenecek elektrik hattı konusunda ilk somut adım 10 Kasım'da atıldı.
Türkiye, Fransız araştırma gemisinin Doğu Akdeniz'de Türk kıta sahanlığının belli noktalarında çalışmalarına başlayacağına ilişkin NAVTEX (deniz haberleşme sistemi) yayınladı.
Ancak bu bilgilendirmeden hemen sonra Yunanistan, Türkiye'nin bildirimin yok hükmünde olduğunu, araştırma yapılacak bölgenin Yunan yetki alanı içine girdiğini kaydetti.
Tarafların farklı pozisyonuna rağmen Fransa bandıralı gemi Girit'ten ayrıldı ve çalışmalara başladı. Fransa'nın Türkiye'den "izin" mi istediği yoksa sadece "bilgilendirme" mi yaptığı netleşmedi.
Ankara ve Atina, Yunanistan'ın Girit adasıyla Kıbrıs Cumhuriyeti arasına denizaltı elektrik kablo döşeme projesi (Great Sea Interconnector – GSI) nedeniyle uzun süredir gerilim yaşıyor.
GSI projesinin yüzde 66'lık çoğunluk hissesinin ağustos ayında Fransız yatırım fonu Meridiam tarafından satın alınması Paris'i de bu gerilimin bir parçası haline getirdi.
Gerilimin nedeni Türkiye ve Yunanistan'ın Doğu Akdeniz'de deniz yetki alanları konusunda anlaşamamaları ve tarafların belirlediği kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgelerin (MEB) çakışması.
Türkiye, Libya ile 2019'da yaptığı ve 2026'da Libya Temsilciler Meclisi tarafından da onaylanan deniz yetkilendirme anlaşması ile ortaya çıkan haritaya göre GSI kapsamında yapılacak çalışmalar öncesinde Ankara'dan izin alınması gerektiğini kaydediyor.
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Ekim ayında Brüksel'de katıldığı bir panelde, konuyla ilgili bir soru üzerine, Türkiye'nin GSI projesine karşı olmadığını ancak yazılı bir bilgilendirme talep ettiklerini kaydetmişti.
Savunma Bakanlığı da izin alınmadan hiçbir girişime izin verilmeyeceğini kayda geçirmişti.
Girit adasından kaynaklanan kıta sahanlığı ve MEB'e göre bu bölgenin kendi yetki alanında olduğunu belirten Yunanistan ise bu sebeple Ankara'nın talep ettiği bilgilendirmenin yapılmayacağını bildirmişti.
Atina ayrıca, Türkiye-Libya anlaşmasının uluslararası hukuka aykırı olduğunu, Yunanistan-Mısır arasında 2020'de yapılan deniz yetkilendirme anlaşmasının bir bölümünü ihlal ettiğini savunuyor.
Ankara ve Atina, 2023'te Atina Deklarasyonu'nu imzalamışlar ve Doğu Akdeniz ile Ege'de "sakin sular" dönemini başlatmışlardı.
Ancak tarafların son dönemde Ege'de karşılıklı olarak ilan ettikleri deniz mekânsal planlamalar ve deniz parkları gerilimin yeniden artmasına neden oldu.
Türkiye ve Yunanistan arasında yaşanan bu gerilimin daha da artmaması ve 2019-2020 sürecinde yaşandığı gibi askeri bir boyuta dönüşmemesi için Fransa'nın son aylarda devreye girdiği gözlendi.
Fransa'nın, her ne kadar Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti'nin Doğu Akdeniz tezlerini savunsa da Türkiye ile son aylarda gelişen ilişkilerini bozmamak ve Fransız şirketinin çıkarlarını korumak amacıyla daha nötr bir tutum takındığı değerlendiriliyor.
Fransa'nın özellikle Türkiye ile yaptığı görüşmeler Yunan basınında zaman zaman ciddi eleştirilere de neden oldu.
Fransa'nın Ankara Büyükelçisi Isabelle Dumont'un 5 Kasım'da Dışişleri Bakan Yardımcısı Mehmet Kemal Bozay ile görüşmesinde ağırlıklı olarak bu konunun ele alındığı kaydedildi.
Kaynak, Dışişleri Bakanlığı
Bu görüşmeden bir gün sonra Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan yazılı açıklamada, Fransız gemisinin yapmayı planladığı çalışmaya ilişkin Türkiye'den "alınması gereken muvafakatla ilgili sürecin" tamamlanmadığı vurgulandı.
Basında çıkan haberler, Fransız gemisine ilişkin Türk makamlarına sunulacak metnin nasıl formüle edileceğine ilişkin Ankara, Atina ve Paris arasında uzun müzakereler yapıldığına işaret ediyor.
Ankara, çalışma yapacak tarafın "izin" istemesi gerektiğini vurgularken, Paris ve Atina tüm kıyıdaş ülkeleri içerek genel bir bilgilendirme notuyla sürecin tamamlanmasına odaklanmıştı.
Müzakereler sonunda beklenen gelişme 10 Kasım gecesi Türkiye'nin yayınladığı NAVTEX ile yaşandı.
Deniz Kuvvetleri Komutanlığı'na bağlı Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığı'nın (SHOD) hazırladığı ve Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü'nün Antalya İstasyonu tarafından duyurulan NAVTEX'de şu ifadeler yer aldı:
Deniz haberleşme sisteminde Fransız gemisinin çalışma yürüteceği alanların koordinatları da yer aldı.
Türkiye'nin yayınladığı NAVTEX'de "Türk makamlarının muvafakati alınmıştır" ifadesi, Fransa tarafından yapılan bilgilendirmede izin istendiği yorumlarına neden oldu.
Türk tarafına yapılan bilgilendirmeye ilişkin Ankara ve Paris'ten herhangi bir açıklama yapılmadı.
Türkiye'nin bu adımının hemen ardından Yunanistan karşı bir NAVTEX yayınladı ve Fransız gemisinin araştırma yapacağı bölgenin kendi yetki alanında olduğunu açıkladı.
Türk tarafının bilgilendirmesinin yok hükmünde olduğunu, Abeille Marengo gemisinin çalışmalarına ilişkin Atina'nın üç ayrı tarihte gerekli yetkilendirmeyi yaptığını kaydeden Yunanistan NAVTEX'i koordinatları da ayrıntılı olarak açıkladı.
Tarafları karşılıklı NAVTEX'lerinin ardından Fransız Abeille Marengo gemisinin Girit'ten ayrılarak çalışmalara başladığı, ilk aşamada Yunan karasularında daha sonra ise tartışmalı bölgelere geçeceği kaydediliyor.
GSI'den yapılan yazılı açıklamada, geminin Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti makamlarınca açıklanan NAVTEX'lere göre çalışma yapacağı belirtildi.
Yunanistan Başbakanı Kyriakos Mitsotakis'in Doğu Akdeniz'de yaşanan gelişmeleri ve özellikle Türkiye-Libya deniz yetkilendirme anlaşmasından kaynaklanan sorunları 13 Kasım'da İrlanda'da yapılacak AB zirvesine taşıyacağı kaydediliyor.
Yunanistan ve Kıbrıs Cumhuriyeti, ilk kez 2012'de gündeme aldıkları GSI projesini, Türkiye ile Doğu Akdeniz'de yaşanan sorunlar ve finansal nedenlerden dolayı hayata geçirememişlerdi.
Girit'ten başlayarak deniz altından döşenecek kablolar aracılığıyla Kıbrıs Cumhuriyeti'nin Avrupa elektrik şebekesine bağlanması, böylece adanın enerji gereksiniminin daha sürdürülebilir ve ucuza sağlanması planlanıyor. Projeye AB de destek veriyor ve 2 milyar Euroluk maliyetin 657 milyonunu karşılamayı taahhüt ediyor.
898 kilometrelik hattın döşenmesinin ardından, projeye eklenecek 310 kilometrelik bir kablo hattıyla İsrail'e kadar uzatılması da öngörülüyor.
Yunanistan, Kıbrıs Cumhuriyeti ve İsrail, bu konuda vardıkları uzlaşmayı 2019'da kamuoyuna duyurmuştu.